वेरूळचे कैलास: एकाच खडकातील मंदिर
छत्रपती संभाजीनगरपासून सुमारे ३० किलोमीटरवर असलेल्या वेरूळ लेण्यांमध्ये एक असे मंदिर आहे, जे बांधले गेले नाही, तर कोरले गेले.
वरून खाली कोरलेले मंदिर
वेरूळ येथे एकूण ३४ लेणी आहेत. त्यांपैकी लेणे क्रमांक १६ म्हणजे कैलास मंदिर. सामान्यतः मंदिर पायापासून वर बांधले जाते. पण येथे कारागिरांनी डोंगराचा एक प्रचंड खडक वरून खाली कोरत नेला आणि त्यातूनच गाभारा, मंडप, नंदीमंडप, हत्ती, स्तंभ आणि अंगण असे संपूर्ण मंदिर साकारले.
इतिहास
हे मंदिर आठव्या शतकात राष्ट्रकूट राजा कृष्ण पहिला याच्या कारकिर्दीत कोरले गेले असे मानले जाते. शिवाचे निवासस्थान असलेल्या कैलास पर्वताचे प्रतीक म्हणून त्याला हे नाव मिळाले. वेरूळ लेण्यांना १९८३ मध्ये युनेस्कोच्या जागतिक वारसा स्थळांच्या यादीत स्थान मिळाले.
काय पाहावे
- अंगणातील दोन भव्य ध्वजस्तंभ आणि दगडी हत्ती
- रावण कैलास पर्वत हलवत असल्याचे प्रसिद्ध शिल्प
- मंदिराभोवतीच्या दालनांतील शिवलीलांची शिल्पे
- वरच्या बाजूच्या पायवाटेवरून संपूर्ण मंदिराचे विहंगम दृश्य
भेटीसाठी सूचना
वेरूळ लेणी मंगळवारी बंद असतात. शक्यतो सकाळी लवकर जावे. शेजारीच असलेले घृष्णेश्वर ज्योतिर्लिंग मंदिर आणि वाटेतील दौलताबाद किल्ला व खुलताबाद यांचीही भेट एकाच दिवसात करता येते. वेळा आणि तिकीट दरांसाठी भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षणाची (ASI) अधिकृत माहिती पाहावी.